Bilindiği gibi makamlar, Orta Doğu ile Osmanlı ve Türk Sanat Müziği'nin temel melodik malzemesidir ve kendi içinde özel dizileri, durak sesleri, aralıkları ve ses değiştirici işaretleri vardır. Aslında geleneksel makamlar Orta Doğu ve Türk Geleneksel Müziği çalgıları aracılığıyla ortaya çıkarılmaktadır. Ancak bazı Çağdaş Müzik bestecileri ve Türk Çağdaş Müziği bestecileri makamları tempere çalgılarda da kullanmışlardır. Ancak bazı makamlar tampere sistemde kullanılmaya uygun olmakla birlikte bazı makamlar ise uygun değildir. Ferid Alnar ise hem Türk Geleneksel Müziği hem de Türk Çağdaş Müziği bestecisi olduğundan dolayı diğer Türk Çağdaş Müziği bestecilerine göre makam kullanımında daha yetkindir. Dolayısıyla Alnar'ın bu özellikleri böyle bilimsel bir çalışmayı zorunlu kılmıştır.
 

GİRİŞ

Bu makale, Ferid Alnar'ın piyano eserleri üzerine yapılan bir "özgün" makamsal analiz ve istatistik kategorizasyondan seçilmiş olan Şu Yamaçta adlı bir örnek eser üzerine oluşturulmuştur. Öncelikle Alnar'ın çoksesli eserlerinde makamları tercih etme nedeni ortaya çıkarılarak, Şu Yamaçta adlı eserde ortaya çıkarılan makam ve makam çekirdekleri, geleneksel makamsallıkla karşılaştırılmış ve Alnar'ın, makamsallığı piyano üzerinde nasıl yansıttığı ortaya çıkarılmıştır. Ortaya çıkan bulgular ise tablolarla sunulmuştur. Bu çalışma içerik ve yöntem olarak hem "etnomüzikoloji" hem de "sistematik müzikoloji" disiplinleri içinde değerlendirilebilir.

2. Alnar Piyano Yapıtlarında Niçin Makamları Kullanmıştır?

Alnar'ın piyano (ve diğer çoksesli) yapıtlarında niçin makamları kullandığına ilişkin sebepler aşağıdadır:

2.1. Alnar on yaşında, ilk olarak annesi tarafından öğretilen "kânun"u çalmaya başlamıştır ve  kendisi Geleneksel Osmanlı-Türk Müziği kültürü içinde yetişmiştir.

2.2. Alnar, makamlar hakkında deneyimlidir ve on dört yaşında beste yapmaya başlamıştır.

2.3. Alnar, müzikolog-besteci Hüseyin Sadettin Arel'den armoni, kontrpuan ve Geleneksel Osmanlı-Türk Sanat Müziği teorisi dersleri almış ve Arel tarafından yönlendirilerek, desteklenmiştir.

2.4. Alnar, Viyana Müzik Akademisi'ndeki kompozisyon hocası Joseph Marx tarafından bir ulusal çoksesli müzik bestecisi olması için yönlendirilmiştir.

Ayrıca 1927 yılına kadar Geleneksel Türk Sanat Müziği formlarında beste yapan Alnar, bu tarihten itibaren Çağdaş çoksesli müzik formları içerisinde beste yapmıştır.

3. Tampere Sistemde Genel Makamsal Analiz ve İstatistik Kategorizasyon Yöntemleri

3.1. Alnar'ın el yazması ve basılmış piyano yapıtları bu çalışma için Finale Nota Yazım Programında yeniden yazılmıştır.

3.2. Alnar'ın piyano eserlerinin melodik çizgisi ve eşlik (armoni) partileri belirlenerek partisyon üzerinde belirtilmiştir. Ayrıca melodik çizgiler büyük nota puntosu, eşlik partileri ise küçük nota puntosu ile yazılmıştır (Bkz. Şu Yamaçta'nın partisyonu).

3.3. Her bir ölçüde makam bölgeleri ve makam çekirdekleri belirlenerek, büyük puntolu rakamlarla partisyonlarda ve ayrıca tablolarda gösterilmiştir. (Bkz. Şu Yamaçta'nın partisyonu ve Tablo 1).

3.4. Makamlar/makam çekirdeklerini bulmak için analiz esnasında Şu Yamaçta ve diğer eserler Finale Nota Yazım Programından dinlenmiştir.

3.5. Analizde ortaya çıkarılan makamlar/makam çekirdekleri geleneksel/orijinal makamlarla karşılaştırılmak ve kontrol edilmek için piyanoda çalınmıştır.

3.6. Analizde ortaya çıkarılan makamların ve makam çekirdeklerinin "durak" ve diğer sesleri belirlenerek bir diziye dönüştürülmüş ve bu diziler tablolarda gösterilmiştir (Bkz. Tablo 1).

3.7. Analizde ortaya çıkarılan makamlar ve makam çekirdeklerinin eserlerdeki kullanım oranları belirlenerek tablolarda sunulmuştur (Bkz. Tablo 2).

3.8. Ayrıca varsa "makam dışı malzemeler"in kullanım oranı da belirlenerek tablolarda sunulmuştur.

4. Analizlerde Ortaya Çıkarılan Makamlar/Makam Çekirdeklerinin İstatistik Hesaplama Yöntemi

Bu makalede Şu Yamaçta'daki makamlar/makam çekirdeklerinin istatik hesaplaması örnek verilmiştir.

4.1. Eserin ritmik vuruş sayısı birimi ile eserin toplam ölçü sayısı çarpılarak eserdeki toplam ritmik vuruş süresi ortaya çıkarılır.

Şu Yamaçta'nın usûlü : 10 ritmik vuruş sayısı birimi.

                                        8  ritmik vuruş süresi birimi.

Örneğin; Eserin toplam ölçü sayısı : 36 x 10 = 360 eserdeki toplam ritmik vuruş süresi.

4.2. Her bir makam/makam çekirdeğinin eserdeki toplam ritmik vuruş süresi ortaya çıkarılarak, eserin ritmik vuruş sayısı birimi ile çarpılır. Böylece her bir makam/makam çekirdeğinin eserdeki toplam kullanım sayısı ritmik vuruş süresi olarak ortaya çıkarılır. Örneğin; Hüseynî makamı eserin 10 ölçüsünde yer almaktadır: 10 x 10 = 100 Hüseynî makamının eserdeki toplam kullanım sayısı.

4.3. Her bir makam/makam çekirdeğinin kullanım sayısı 100 ile çarpılarak, çıkan sonuç 100'e bölünür. Böylece her bir makam/makam çekirdeğinin eserdeki kullanım oranı % (yüzde) olarak ortaya çıkar (Bkz. Tablo 2).

Örneğin; Hüseynî makamının eserdeki toplam kullanım sayısı 100 x 100 (%) =  10000 

10000 ÷ 360 = % 27. 77(7778) Hüseynî makamının Şu Yamaçta'daki kullanım oranı. (Bkz. Tablo 2).

Tablo 1.  Şu Yamaçta'ya İlişkin Makam/Makam Çekirdeği Kategorizasyonu

Tablo 2.  Şu Yamaçta'ya İlişkin Makam/Makam Çekirdeklerinin İstatiksel Kategorizasyonu

Tablo 2'deki Makam Adı hem makamlar hem de makam çekirdekleri için kullanılmaktadır.

√: Var

×: Yok

Tablo1. ve Tablo 2.'ye ait bulgular aşağıdadır :

1. Şu Yamaçta'da 8 farklı makam bölgesi ve 5 farklı makam/makam çekirdeği belirlenmiştir.

2. Şu Yamaçta'daki makam çekirdeği kullanımı % 72,2  ve makam kullanımı % 27,77 oranındadır.

3. Şu Yamaçta tamamen makamlarla oluşturulmuş, herhangi bir makam dışı malzeme kullanılmamıştır.

4. Saptanan 5 farklı makam/makam çekirdeği arasında Hüseynî, hem makam hem de makam çekirdeği olarak kullanılmıştır.

5. Eserdeki makam/makam çekirdekleri Geleneksel Turk Müziği melodik çizgisinde kullanılmıştır.

Tablo 3.  Şu Yamaçta'ya İlişkin Makam/Makam Çekirdeklerinin Geleneksel/Orijinal Dizileri

5. Analize İlişkin Bazı Sorular ve Cevapları

5.1. Alnar, tampere sistemde makam kullanırken, makamları mod'a dönüştürmüş müdür yoksa makamları geleneksel stilde mi kullanmıştır?

- Besteci makamları çoğunlukla, Geleneksel Osmanlı-Türk Sanat Müziği melodik çizgisinde kullanmıştır, ancak zaman zaman geleneksel makamsalıktan uzaklaşarak, makam dışı malzemeler ortaya çıkarmıştır.

5.2. Alnar, geleneksel makamların aralıklarını tampere sistemde nasıl kullanmıştır?

- Alnar geleneksel makamların aralıklarını tampere sistemde en uygun olabilecek şekilde kullanmıştır. Geleneksel makamların aralıkları ve dizileri ile tampere sistemdeki kullanımları karşılaştırılmıştır (Bkz. Tablo 3 ve Tablo 1).

5.3. Alnar, geleneksel makamların "durak sesleri"ni değiştirmiş midir?

- Besteci, makamları çoğunlukla farklı durak sesleri üzerinde kullanmıştır, nadiren  geleneksel durak sesleri üzerinde kullanmıştır (Bkz. Tablo 1. ve Tablo 3.).

6. SONUÇ

Elde edilen bulgular ışığında, Alnar'ın Şu Yamaçta ve diğer piyano eserlerini büyük oranda, sürekli alterasyonlar ve geçkiler içindeki makam çekirdekleri üzerine kurduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bestecinin piyano yapıtlarında makamsallık unsurunun çok yüksek bir oranda kullanılmış olması da saptanan bir başka önemli bulgudur. Ayrıca bu çalışmadaki tüm yöntemler "tampere sistemde makam kullanımına ilişkin" diğer eserlerde de kullanılabilir.