|
1. GİRİŞ
Bu makale, Ferid Alnar’ın piyano eserleri üzerine
yapılan bir “özgün” makamsal analiz ve istatistik
kategorizasyondan seçilmiş olan Şu Yamaçta adlı bir
örnek eser üzerine oluşturulmuştur. Öncelikle Alnar’ın
çoksesli eserlerinde makamları tercih etme nedeni ortaya
çıkarılarak, Şu Yamaçta adlı eserde ortaya çıkarılan
makam ve makam çekirdekleri, geleneksel makamsallıkla
karşılaştırılmış ve Alnar’ın, makamsallığı piyano
üzerinde nasıl yansıttığı ortaya çıkarılmıştır. Ortaya
çıkan bulgular ise tablolarla sunulmuştur. Bu çalışma
içerik ve yöntem olarak hem “etnomüzikoloji” hem de
“sistematik müzikoloji” disiplinleri içinde
değerlendirilebilir.
2. Alnar Piyano Yapıtlarında Niçin Makamları
Kullanmıştır?
Alnar’ın piyano (ve diğer çoksesli) yapıtlarında niçin
makamları kullandığına ilişkin sebepler aşağıdadır:
2.1. Alnar on yaşında, ilk olarak annesi tarafından
öğretilen “kânun”u çalmaya başlamıştır ve kendisi
Geleneksel Osmanlı-Türk Müziği kültürü içinde
yetişmiştir.
2.2. Alnar, makamlar hakkında deneyimlidir ve on dört
yaşında beste yapmaya başlamıştır.
2.3. Alnar, müzikolog-besteci Hüseyin Sadettin Arel’den
armoni, kontrpuan ve Geleneksel Osmanlı-Türk Sanat
Müziği teorisi dersleri almış ve Arel tarafından
yönlendirilerek, desteklenmiştir.
2.4. Alnar, Viyana Müzik Akademisi’ndeki kompozisyon
hocası Joseph Marx tarafından bir ulusal çoksesli
müzik bestecisi olması için yönlendirilmiştir.
Ayrıca 1927 yılına kadar Geleneksel Türk Sanat Müziği
formlarında beste yapan Alnar, bu tarihten itibaren
Çağdaş çoksesli müzik formları içerisinde beste
yapmıştır.
3. Tempere Sistemde Genel Makamsal Analiz ve
İstatistik Kategorizasyon Yöntemleri
3.1. Alnar’ın el yazması ve basılmış piyano yapıtları bu
çalışma için Finale Nota Yazım Programında yeniden
yazılmıştır.
3.2. Alnar’ın piyano eserlerinin melodik çizgisi
ve eşlik (armoni) partileri belirlenerek
partisyon üzerinde belirtilmiştir. Ayrıca melodik
çizgiler büyük nota puntosu, eşlik partileri
ise küçük nota puntosu ile yazılmıştır (Bkz. Şu
Yamaçta’nın partisyonu).
3.3. Her bir ölçüde makam bölgeleri ve makam
çekirdekleri belirlenerek, büyük puntolu rakamlarla
partisyonlarda ve ayrıca tablolarda gösterilmiştir.
(Bkz. Şu Yamaçta’nın partisyonu ve Tablo 1).
3.4. Makamlar/makam çekirdeklerini bulmak için analiz
esnasında Şu Yamaçta ve diğer eserler Finale Nota Yazım
Programından dinlenmiştir.
3.5. Analizde ortaya çıkarılan makamlar/makam
çekirdekleri geleneksel/orijinal makamlarla
karşılaştırılmak ve kontrol edilmek için piyanoda
çalınmıştır.
3.6. Analizde ortaya çıkarılan makamların ve makam
çekirdeklerinin “durak” ve diğer sesleri belirlenerek
bir diziye dönüştürülmüş ve bu diziler tablolarda
gösterilmiştir (Bkz. Tablo 1).
3.7. Analizde ortaya çıkarılan makamlar ve makam
çekirdeklerinin eserlerdeki kullanım oranları
belirlenerek tablolarda sunulmuştur (Bkz. Tablo 2).
3.8. Ayrıca varsa “makam dışı malzemeler”in
kullanım oranı da belirlenerek tablolarda sunulmuştur.
4. Analizlerde Ortaya Çıkarılan Makamlar/Makam
Çekirdeklerinin İstatistik Hesaplama Yöntemi
Bu makalede Şu Yamaçta’daki makamlar/makam
çekirdeklerinin istatik hesaplaması örnek verilmiştir.
4.1. Eserin ritmik vuruş sayısı birimi ile
eserin toplam ölçü sayısı çarpılarak eserdeki
toplam ritmik vuruş süresi ortaya çıkarılır.
Şu
Yamaçta’nın usûlleri : 10/8 ve 7/8 ritmik
vuruş sayısı birimi.ritmik vuruş süresi birimi.
Eserin
toplam ölçü sayısı 36’dır. Eserin ritmik yapısı, 24 ölçü
10/8, 12 ölçü ise 7/8 usûllerden
oluşmuştur.Yani eser aynı ritmik vuruş süresine
sahip iki farklı usûlü içermektedir. Bu durumda
hesaplama iki farklı usûl üzerinden olacaktır.
Örneğin; Eserdeki toplam ritmik vuruş süresi: 24
x 10 = 240 ve 12 x 7 = 84
240 + 84 = 324.
4.2. Her bir makam/makam çekirdeğinin eserdeki toplam
ritmik vuruş süresi ortaya çıkarılarak, eserin
ritmik vuruş sayısı birimi ile çarpılır. Böylece her
bir makam/makam çekirdeğinin eserdeki toplam kullanım
sayısı ritmik vuruş süresi olarak ortaya
çıkarılır.
Örneğin;
Hüseynî makamı eserin altı ölçüsünde 10/8,
dört ölçüsünde ise 7/8 olarak
bulunmaktadır.
Hüseynî makamının eserdeki toplam kullanım sayısı : 6 x
10 = 60 ve 4 x 7 = 28
60 + 28 = 88’dir.
4.3. Her bir makam/makam çekirdeğinin toplam kullanım
sayısı 100 ile çarpılarak, çıkan sonuç “eserdeki toplam
ritmik vuruş süresi”ne bölünür. Böylece her bir
makam/makam çekirdeğinin eserdeki kullanım oranı %
(yüzde) olarak ortaya çıkar (Bkz. Tablo 2).
Örneğin; Hüseynî makamının eserdeki toplam kullanım
sayısı 88 x 100 (%) = 8800
8800 ÷ 324 = % 27.16(0494) Hüseynî makamının Şu
Yamaçta’daki kullanım oranı. (Bkz. Tablo 2).
.
Tablo 1.
Şu Yamaçta'ya
İlişkin Makam/Makam Çekirdeği
Kategorizasyonu
Tablo 2. Şu Yamaçta'ya
İlişkin Makam/Makam Çekirdeklerinin İstatiksel
Kategorizasyonu
Tablo 2’deki Makam Adı hem makamlar hem de makam
çekirdekleri için kullanılmaktadır.
√: Var
×: Yok
Tablo1. ve Tablo 2.’ye ait bulgular aşağıdadır :
1. Şu Yamaçta’da 8 farklı makam bölgesi ve 5 farklı
makam/makam çekirdeği belirlenmiştir.
2. Şu Yamaçta’daki makam çekirdeği kullanımı %
70,65 ve makam kullanımı % 27,16 oranındadır.
3. Şu Yamaçta tamamen makamlarla oluşturulmuş,
herhangi bir makam dışı malzeme kullanılmamıştır.
4. Saptanan 5 farklı makam/makam çekirdeği
arasında Hüseynî, hem makam hem de makam çekirdeği
olarak kullanılmıştır.
5. Eserdeki makam/makam çekirdekleri çoğunlukla
Geleneksel Türk Müziği melodik çizgisinde
kullanılmıştır.
Tablo 3.
Şu Yamaçta'ya
İlişkin Makam/Makam Çekirdeklerinin
Geleneksel/Orijinal Dizileri
5. Analize İlişkin Bazı Sorular ve Cevapları
5.1. Alnar, tampere sistemde makam kullanırken,
makamları mod’a dönüştürmüş müdür yoksa makamları
geleneksel stilde mi kullanmıştır?
- Besteci makamları çoğunlukla, Geleneksel Osmanlı-Türk
Sanat Müziği melodik çizgisinde kullanmıştır, ancak
zaman zaman geleneksel makamsalıktan uzaklaşarak,
makam dışı malzemeler ortaya çıkarmıştır.
5.2. Alnar, geleneksel makamların aralıklarını tampere
sistemde nasıl kullanmıştır?
- Alnar geleneksel makamların aralıklarını tampere
sistemde en uygun olabilecek şekilde kullanmıştır.
Geleneksel makamların aralıkları ve dizileri ile tampere
sistemdeki kullanımları karşılaştırılmıştır (Bkz. Tablo
3 ve Tablo 1).
5.3. Alnar, geleneksel makamların “durak sesleri”ni
değiştirmiş midir?
- Besteci, makamları çoğunlukla farklı durak sesleri
üzerinde kullanmıştır, nadiren geleneksel durak sesleri
üzerinde kullanmıştır (Bkz. Tablo 1. ve Tablo 3.).
6. SONUÇ
Elde edilen bulgular ışığında, Alnar’ın Şu Yamaçta ve
diğer piyano eserlerini büyük oranda, sürekli
alterasyonlar ve geçkiler içindeki makam
çekirdekleri üzerine kurduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Bestecinin piyano yapıtlarında makamsallık unsurunun çok
yüksek bir oranda kullanılmış olması da saptanan bir
başka önemli bulgudur. Ayrıca bu çalışmadaki tüm
yöntemler “tampere sistemde makam kullanımına ilişkin”
diğer eserlerde de kullanılabilir. |
